Friday, August 22, 2008

Manifestasi Islam Liberal

Berikut adalah kertas kerja yang dibentangkan di Seminar Pemikiran Islam Peringkat Kebangsaan 2008 anjuran Persatuan Ulama' Malaysia pada 24 Ogos 2008.
MANIFESTASI ISLAM LIBERAL DI MALAYSIA: DIMENSI POLITIK DAN UNDANG-UNDANG*

Pengenalan

Kertas ini bertujuan untuk melihat manifestasi Islam liberal di Malaysia dalam dimensi politik dan undang-undang. Dari segi politik, penyebaran faham Islam liberal yang mengagungkan faham hak asasi manusia Barat dan kebebasan beragama tanpa batas merupakan cabang proses sekularisasi yang berlaku dalam masyarakat. Para pendokong faham Islam liberal menganjurkan pemisahan antara agama dan politik dengan menolak peranan institusi-institusi agama dalam negara. Dari segi undang-undang, sejak mutakhir ini, para pendokong faham Islam liberal mempelopori inisiatif demi inisiatif untuk memberikan makna undang-undang yang baru kepada hak kebebasan beragama dan bidangkuasa mahkamah syariah di bawah Perlembagaan Persekutuan. Mereka menganjurkan tafsiran kebebasan beragama yang liberal, termasuk mengiktiraf “hak” seorang Muslim untuk murtad, dan mentafsir secara terhad bidangkuasa mahkamah syariah dalam mengendalikan kes-kes yang berkaitan dengan agama Islam. Kertas ini juga mengenalpasti faktor-faktor penyebaran faham Islam liberal dan langkah-langkah untuk menanganinya.

Definisi Islam Liberal

Menurut Kurzman, Islam liberal merujuk kepada pentafsiran Islam yang lebih terbuka terhadap idea-idea demokrasi, pengasingan agama daripada politik, hak-hak wanita, kebebasan berfikir dan kemajuan manusia (human progress). Pentafsiran ini, menurut Kurzman, adalah selari dengan faham liberalisme dan gerakan liberal dalam budaya dan agama lain.[1]

Kurzman mengenalpasti tiga aliran Islam liberal iaitu (i) syaria’h liberal (liberal shariah); (ii) syari’ah diam (silent shari’ah); dan (iii) syariah yang ditafsirkan (interpreted shari’ah). Aliran syari’ah liberal mengandaikan bahawa wahyu dan amalan Nabi Muhammad s.a.w. mengandungi perintah-perintah yang mengkehendaki kaum Muslimin supaya mengambil sikap yang liberal dalam amalan dan fahaman agama. Ali Bula umpamanya memetik Ayat 6 Surah al-Kāfirūn yang bermaksud "kepada kamu agama kaum dan kepada ku agama ku” untuk menyokong pandangan ini. Beliau menyifatkan Perlembagaan Madinah yang menyediakan satu formula kehidupan bersama bagi masyarakat berlainan agama sebagai satu dokumen liberal. Beliau menulis:

"The urgent problem of the day was to end the conflicts and to find a formulation for the co-existence of all sides according to the principles of justice and righteousness. In this respect, the Document (the Medinan treaties) is epochal....A righteous and just, law-respecting ideal project aiming for true peace and stability among people cannot but be based on a contract among different groups (religious, legal, philosophical, political etc.).…This is a rich diversity within unity, or a real pluralism."[2]

Aliran kedua ialah syari’ah diam (silent shari`a) yang sengaja tidak memperkatakan dengan jelas hukum sesuatu perkara untuk membolehkan manusia membuat pilihan. Humayun Kabir berpandangan bahawa perkembangan empayar Islam telah menghimpunkan manusia daripada pelbagai latar agama dan budaya dalam pemerintahan Islam. Banyak masalah yang timbul daripada interaksi Muslim-bukan Muslim yang seterusnya memaksa para pemikir politik Islam memberi tempat kepada golongan bukan Islam dalam negara Islam, menentang paksaan dalam beragama dan menghormati agama-agama lain.[3]

Aliran ketiga Islam liberal menganjurkan pentafsiran semula syari’ah agar bersesuaian dengan suasana dan konteks semasa. Aliran ini menghujjahkan bahawa walaupun agama bersifat ketuhanan, pentafsirannya bersifat manusiawi. Oleh yang demikian, pentafsiran agama tidak muktamad malah bersifat pluralistik. Abdul-Karim Soroush menulis:

"The text does not stand alone, it does not carry its own meaning on its shoulders, it needs to be situated in a context, it is theory-laden, its interpretation is in flux, and presuppositions are as actively at work here as elsewhere in the field of understanding. Religious texts are no exception. Therefore their interpretation is subject to expansion and contraction according to the assumptions preceding them and/or the questions enquiring them .…We look at revelation in the mirror of interpretation, much as a devout scientist looks at creation in the mirror of nature ... [so that] the way for religious democracy and the transcendental unity of religions, which are predicated on religious pluralism, will have been paved."[4]

Pengkelasan aliran Islam liberal yang dibuat oleh Kurzman adalah terlalu umum sehinggakan pandangan-pandangan autentik di kalangan para sarjana Islam mengenai keanjalan fekah Islam dalam menanggapi permasalahan masyarakat moden boleh digolongkan sebagai pemikiran Islam liberal. Pengkelasan ini tentu sekali ralat. Islam adalah agama yang bersifat “liberating” dan oleh itu adalah tidak munasabah untuk mengaitkan segala sifat “liberal” agama Islam dengan pemikiran Islam liberal yang sekular. Oleh yang demikian, kertas ini akan merujuk Islam liberal kepada faham-faham yang menerima keunggulan faham sekular-liberal Barat serta meletakkannya sebagai kayu ukur pentafsiran syariat Islam. Faham ini selanjutnya meletakkan nilai sekular liberal Barat sebagai mengatasi nilai-nilai tradisi agama.

Manifestasi Islam Liberal di Malaysia

Sejak pertengahan dekad 1990-an, golongan liberal dalam masyarakat Islam di Malaysia telah mula mengkritik pelaksanaan undang-undang keluarga dan jenayah Islam yang mereka lihat bertentangan dengan prinsip-prinsip hak asasi manusia dan bersifat diskriminatif terhadap wanita.[5] Bermula awal tahun 2000, golongan liberal ini telah mewujudkan gabungan dengan pertubuhan-pertubuhan hak asasi manusia, pertubuhan agama bukan Islam dan individu-individu dalam menentang pelaksanaan undang-undang Islam dan undang-undang kecil kerajaan tempatan yang mencegah perlakuan maksiat dan kurang sopan (juga disebut sebagai undang-undang kawalan moral) yang dikatakan bertentangan dengan hak asasi manusia dan kebebasan individu.

Perkembangan ini telah mewujudkan pertentangan aksi dan idea antara golongan “liberal” dan ”konservatif” dalam masyarakat. Golongan liberal diwakili oleh pertubuhan-pertubuhan bukan kerajaan seperti SIS, Artikel 11, Majlis Peguam dan pertubuhan agama bukan Islam seperti MCCBCHS, manakala golongan konservatif pula terdiri daripada pertubuhan Islam arus perdana seperti Angkatan Belia Islam Malaysia (ABIM), Jamaah Islah Malaysia (JIM), Persatuan Ulama’ Malaysia (PUM) dan Majlis Koordinasi NGO Islam Malaysia (ACCIN). Manifestasi idea dan aksi Islam liberal dapat dilihat dalam beberapa siri kempen dan inisiatif kearah mewujudkan kebebasan beragama (yang seringkali dilihat sebagai kebebasan dalam beragama dan daripada agama) menurut acuan faham sekular Barat. Ianya memperlihatkan percubaan untuk ”mentafsir semula” idea kebebasan dalam Islam agar selari dengan tuntutan pemikiran sekular-liberal Barat.

Kempen Anti Kawalan Moral

Pada awal tahun 2005, sekumpulan aktivis hak asasi manusia yang diketuai oleh Sisters in Islam telah melancarkan kempen Anti Kawalan Moral oleh pihak berkuasa agama dan kerajaan tempatan. Kempen ini dilancarkan ekoran tindakan para penguatkuasa Jabatan Agama Islam Wilayah Persekutuan (JAWI) menahan lebih 100 orang pengunjung kelab malam Zouk di Kuala Lumpur. Mereka ditahan atas pelbagai kesalahan termasuklah meminum arak dan berpakaian kurang sopan.

Inisiatif ini signifikan kerana ianya cuba memberikan pentafsiran liberal terhadap hukum-hakam Islam dengan berlandaskan ayat-ayat al-Qur’an dan hadis yang dicampur-aduk dengan perspektif sekular mengenai nilai dan prinsip hak asasi manusia sejagat. SIS dalam satu kenyataan mendakwa tindakan penguatkuasa JAWI adalah bertentangan dengan semangat al-Qur’an dan hak asasi manusia.[6] Pertubuhan itu memetik beberapa ayat al-Qur’an yang bermaksud “Janganlah kamu mengintip atau mencari-cari kesalahan dan keaiban orang";[7] dan “Wahai orang-orang yang beriman, janganlah kamu masuk ke dalam mana-mana rumah yang bukan rumah kamu, sehingga kamu lebih dahulu meminta izin serta memberi salam kepada penduduknya”[8] untuk menyokong pendirian mereka bahawa tindakan kawalan moral tidak ada asas dalam Islam. Kenyataan itu, dalam semangatnya yang liberal, merumuskan bahawa “perimbangan antara undang-undang dan moral mesti diputuskan secara demokratik oleh masyarakat dan bukannya melalui tindakan perundangan pihak atasan tanpa sokongan dan perbahasan umum.”[9] Dalam satu kenyataan lain, mereka menegaskan bahawa “bagaimana seseorang itu berpakaian dan di mana, bagaimana dan dengan siapa mereka ingin bergaul” adalah terserah kepada pilihan individu itu sendiri.[10]

Kempen ini ditentang oleh pertubuhan-pertubuhan Islam arus perdana seperti ABIM dan JIM yang melihat ianya sebagai salah satu tanda proses sekularisasi dalam masyarakat.[11] Proses sekularisasi ini, mereka berhujjah, tertonjol dalam gesaan para juru kempen anti kawalan moral supaya agama diperosok ke dalam ruang individu sahaja dan menolak peranan institusi agama dalam melaksanakan undang-undang Islam.[12] Pertubuhan ini sebaliknya berpandangan bahawa pelaksanaan undang-undang pencegahan maksiat sebagai salah satu daripada tanggungjawab menyeru kepada kebaikan dan mencegah kemungkaran (al-amr bi al-ma’rūf wa al-nahy an al-munkar) yang dilakukan secara kolektif oleh masyarakat Islam melalui institusi-institusi agama.

Suruhanjaya Antara Agama Malaysia (IFC)

Cadangan penubuhan Suruhanjaya Antara Agama Malaysia (IFC) pada Februari 2005 merupakan satu lagi inisiatif yang mengandungi unsur dan motif pemikiran Islam liberal.[13] Inisiatif ini bermula seawal Disember 2000 ketika idea penubuhan sebuah badan antara agama dibincangkan dalam persidangan mengenai kebebasan beragama yang dianjurkan oleh Majlis Peguam Malaysia. Satu jawatankuasa antara agama kemudiannya ditubuhkan untuk merancang penubuhan sebuah Majlis Antara Agama. Dalam bulan Ogos 2001, Majlis Perundingan Agama Buddha, Kristian, Hindu dan Sikh (MCCBCHS) menyerahkan memorandum kepada Jawatankuasa Hak Asasi Manusia Majlis Peguam. Memorandum ini menyenaraikan masalah-masalah yang dihadapi oleh orang-orang bukan Islam dalam mengamalkan agama masing-masing.[14] Antaranya ialah ketiadaan hak di sisi undang-undang bagi seorang individu untuk kembali kepada agama asal setelah memeluk agama Islam; status agama Islam pada kad pengenalan yang menyebabkan masalah bagi individu yang ingin keluar daripada Islam; ketiadaan hak untuk melangsungkan perkahwinan antara agama; kesukaran keluarga bukan Islam untuk menuntut mayat saudara baru; kesukaran mendapat kelulusan untuk membina rumah-rumah ibadat bukan Islam dan pengharaman penyebaran kitab Injil dalam Bahasa Melayu.[15]

Wakil-wakil ABIM, ACCIN dan International Movement for Just World (JUST) yang menganggotai jawatankuasa tersebut menolak memorandum MCCBCHS yang hendak dijadikan asas penubuhan IFC. Mereka kemudiannya menarik diri daripada jawatankuasa tersebut setelah penentangan mereka tidak berhasil. Usaha-usaha menubuhkan IFC diteruskan dengan penganjuran bengkel “Toward the Formation of an Inter-Religious Council” pada 17 Mei 2003. Bengkel tersebut memutuskan untuk mewujudkan sebuah “badan berkanun yang tujuan utamanya ialah untuk menggalak dan memelihara kebebasan beragama, berfikir dan suara hati setiap individu dengan tujuan untuk menggalakkan keharmonian kewujudan bersama antara komuniti agama yang berbeza di Malaysia”[16]

Jawatankuasa tersebut kemudiannya menyediakan deraf Rang Undang-Undang Suruhanjaya Antara Agama Malaysia yang antara lain menyatakan tujuan utama IFC ialah untuk “menggalak dan memelihara kebebasan berfikir, beragama dan suara hati setiap individu”;[17] “mengenalpasti nilai dan etika sejagat yang dikongsi bersama oleh semua agama, kepercayaan dan cara hidup dengan tujuan untuk menggalakkannya”;[18] “mengenalpasti dan membuat perakuan mengenai cara-cara untuk menggalakkan keharmonian hubungan antara agama dengan tujuan untuk menggalakkan perpaduan dan keharmonian nasional”;[19] “menerima, menangani dan membuat perakuan mengenai aduan dan ketidakpuasan hati yang dibawa oleh orang persendirian, badan-badan atau pertubuhan-pertubuhan berkaitan dengan hak individu untuk memeluk dan mengamalkan agama atau kepercayaan pilihannya”;[20] dan “membuat perakuan kepada kerajaan mengenai perjanjian-perjanjian dan insrumen-instrumen antarabangsa mengenai keharmonian agama”;[21]

Deraf Rang Undang-Undang tersebut merupakan satu percubaan untuk mentafsir hak kebebasan beragama dari sudut pandangan sekular-liberal. Sebagai contoh, “pencabulan keharmonian agama” didefinisikan sebagai “sebarang perlakuan atau peninggalan sesuatu perlakuan yang menjejaskan pengiktirafan atau hak mana-mana orang atau masyarakat terhadap kebebasan berfikir, beragama dan suara hati sebagaimana yang ditentukan oleh norma-norma antarabangsa.[22] Norma-norma antarabangsa mengenai hak kebebasan beragama sepertimana yang terkandung dalam instrumen-instrumen antarabangsa adalah berlandaskan kepada faham sekular-liberal Barat.

Kumpulan Artikel 11

Kumpulan Artikel 11 ditubuhkan pada bulan Mei 2004[23]. Kumpulan yang menggabungkan 13 pertubuhan bukan kerajaan ini menyatakan tujuannya ialah untuk menegakkan keluhuran Perlembagaan dan menggalakkan kebebasan beragama di Malaysia.[24] Kebanyakan pertubuhan ini turut terlibat dalam penubuhan IFC dan menyokong permohonan Azlina Jailani, seorang wanita Muslim yang mendakwa telah menganut agama Kristian, untuk menggugurkan kalimah Islam dalam kad pengenalannya.[25]

Kumpulan Artikel 11 menolak diskriminasi individu atas dasar agama, bangsa, tempat lahir atau jantina. Ia juga menggesa agar kebebasan berfikir, beragama dan suara hati setiap individu dihormati, dijamin dan dilindungi.[26] Dalam surat terbukanya kepada kerajaan, kumpulan ini menyatakan komitmennya terhadap keluhuran perlembagaan, Malaysia sebagai sebuah negara sekular dan hak kebebasan beragama.[27] Berdasarkan keputusan Mahkamah Agung dalam Che Omar Che Soh lwn Pendakwaraya,[28] kumpulan ini berpendirian bahawa undang-undang Malaysia adalah sekular. Justeru, kumpulan ini mengkritik mahkamah sivil yang enggan melayani kes-kes yang mempunyai elemen undang-undang Islam berdasarkan peruntukan Perkara 121(1A) Perlembagaan Persekutuan. Mereka seterusnya menggesa kerajaan agar memansuhkan atau meminda Perkara 121(1A) untuk membolehkan mahkamah sivil mendengar kes-kes yang sepatutnya berada dalam bidangkuasa mahkamah syariah.

Dengan menegaskan bahawa Malaysia adalah negara sekular dan undang-undang Malaysia adalah undang-undang sekular, kumpulan ini cuba menafikan peranan mahkamah syariah sebagai sebuah institusi yang mempunyai kuasa sama tara dengan mahkamah sivil dalam sistem keadilan di Malaysia. Bagi kumpulan ini, undang-undang sivil adalah lebih tinggi kedudukannya berbanding undang-undang Islam yang merupakan secebis daripada pandangan umum yang biasa didokong oleh kelompok sekular-liberal.

“Kerajaan Langit” Ayah Pin

Jawatankuasa Fatwa Negeri Terengganu pada tahun 1997 mengisytiharkan “Kerajaan Langit” Ayah Pin, atau nama sebenarnya Ariffin Muhammad, sebagai sesat. Ayah Pin mendakwa dirinya adalah jelmaan Tuhan di bumi. Beliau mengajar bahawa semua agama adalah sama dan setiap orang berhak untuk mengamalkan agama dengan apa jua cara yang mereka sukai. Empat orang pengikutnya telah dipenjarakan pada tahun 1998 dan beliau sendiri dipenjarakan selama 11 bulan pada tahun 2001 kerana menghina Islam. Para pengikutnya yang terdiri daripada kaum Melayu, Cina, India dan warganegara asing menghadiri “pengajiannya” di sebuah perkampungan kecil di Hulu Besut, Terengganu. Bertindak atas aduan orang ramai, Jabatan Agama Islam Terengganu menyerbu perkampungan Ayah Pin pada 2 Julai 2005 dan menahan 21 orang pengikut yang didapati memiliki dokumen-dokumen mengenai ajaran yang bertentangan dengan Islam.[29] Walau bagaimanapun, Ayah Pin bersama isteri pertamanya berjaya memboloskan diri.

Tindakan Jabatan Agama Islam Terengganu menyerbu dan menahan pengikut Ayah Pin dikritik hebat oleh pertubuhan-pertubuhan hak asasi manusia. Sekali lagi isu hak kebebasan beragama dibangkitkan. SUARAM umpamanya menyifatkan tindakan tersebut sebagai penindasan terhadap “kelompok agama minoriti” dan pencabulan hak kebebasan beragama.[30] SUARAM memfailkan aduan kepada Rapporteur Khas mengenai Hak Kebebasan Beragama Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu dengan mendakwa bahawa kerajaan telah melakukan penindasan terhadap Ayah Pin dan para pengikutnya.[31] SUARAM menyifatkan tindakan terhadap Ayah Pin dan pengikutnya sebagai satu bentuk pencabulan terhadap hak-hak asasi manusia yang termaktub dalam Deklarasi Sejagat Mengenai Hak Asasi Manusia. Pertubuhan itu juga mengatakan bahawa para pengikut Ayah Pin tidak melakukan apa-apa kesalahan di sisi undang-undang. Dengan mengatakan demikian, SUARAM secara tidak langsung mempersoalkan keabsahan undang-undang Islam yang dilihat bertentangan dengan nilai-nilai hak asasi manusia sejagat.

Kes Kamariah Ali

Dalam Kamariah bte Ali & Ors lwn Kerajaan Kelantan & Anor,[32] peguam perayu (Kamariah dan lain-lain) mendakwa bahawa anak guamnya telah keluar dari Islam dan meminta Mahkamah Persekutuan mentafsir makna kebebasan beragama di bawah Perkara 11 Perlembagaan Persekutuan. Sekiranya pentafsiran yang lebih liberal dipakai, undang-undang yang menghalang atau meletakkan sekatan terhadap kemahuan seseorang untuk meninggalkan Islam akan terbatal kerana bercanggah dengan Perlembagaan Persekutuan.

Para perayu dalam kes ini, Daud Mamat, Kamariah Ali, suaminya Mohamad Ya dan Md Yaacob Ismail, diperintah menjalani hukuman penjara selama dua tahun oleh mahkamah syariah di Kelantan pada tahun 1992 kerana terlibat dalam ajaran sesat. Pada tahun 1996, Mahkamah Rayuan Syariah Kelantan menukar hukuman kepada berkelakuan baik selama tiga ke lima tahun di mana mereka dikehendaki menghadiri sesi kaunseling bulanan di Pejabat Kadi Daerah untuk bertaubat. Mereka gagal menghadiri sesi-sesi kaunseling tersebut dan akibatnya didakwa menghina mahkamah pada tahun 2000. Semasa perbicaraan, mereka mendakwa telah keluar Islam pada tahun 1998 dengan mengemukakan satu akuan bersumpah. Justeru, mereka berhujjah bahawa mahkamah syariah tidak mempunyai bidang kuasa untuk mendengar kes mereka.

Mahkamah syariah walau bagaimanapun mendapati keempat-empat mereka bersalah dan menjatuhkan hukuman penjara selama tiga tahun. Mereka tidak memfailkan rayuan di mahkamah syariah, sebaliknya memohon di Mahkamah Tinggi Kota Bharu untul satu deklarasi bahawa mereka mempunyai hak untuk menganut dan mengamalkan agama pilihan mereka di bawah Perkara 11 Perlembagaan Persekutuan dan meminta mahkamah mengeluarkan writ habeas corpus. Secara ringkas, berikut adalah deklarasi yang dipohon:

1 Para plaintif mempunyai hak di bawah Perkara 11 Perlembagaan Persekutuan untuk menganut dan mengamalkan agama pilihan mereka.

2 Perkara 11(1) Perlembagaan Persekutuan mengatasi undang-undang lain berkenaan pilihan dan amalan agama.

3 Hak mutlak para plaintif di bawah Perkara tersebut hanya boleh diputuskan oleh mereka sendiri.

4 Sebarang undang-undang yang memperuntukkan definisi Muslim tetapi tidak tidak mengiktiraf Perkara 11(1) adalah terbatal.

5 Undang-undang Islam adalah tidak terpakai terhadap plaintif memandangkan mereka telah murtad dan oleh yang demikian mereka dilindingi oleh Perkara 11(1) Perlembagaan Persekutuan.

6 Sebarang undang-undang yang memberi kuasa kepada mahkamah syariah untuk memutuskan samada mereka telah keluar dari Islam atau tidak adalah bercanggah dengan Perkara 11(1) Perlembagaan Persekutuan.

7 Sebarang undang-undang yang menghalang hak para plaintif untuk mengisytiharkan mereka keluar dari Islam adalah bercanggah dengan Perkara 11(1) Perlembagaan Persekutuan dan dengan itu terbatal.

8 Para defendan atau ejen mereka tidak berhak untuk menuntut atau meletakkan apa-apa syarat sebelum mereka dikira telah keluar dari Islam.

Permohonan mereka ditolak oleh Mahkamah Tinggi dan Mahkamah Rayuan. Kedua-dua mahkamah berpendapat bahawa berdasarkan peruntukan Perkara 121(1A) hanya mahkamah syariah yang mempunyai bidang kuasa untuk menentukan samada mereka telah keluar Islam atau tidak.

Pada 5 November 2002, Mahkamah Persekutuan membenarkan permohonan mereka untuk merayu. Malik Imtiaz Sarwar, peguam perayu menghujjahkan bahawa adalah tersirat dalam Perkara 11(1) Perlembagaan Persekutuan bahawa seseorang adalah bebas untuk memilih agama yang mereka sukai termasuklah untuk menukar atau meninggalkan agamanya. Hak ini, menurut beliau, hanya disekat oleh Perkara 11(5) yang tidak membenarkan sebarang tindakan yang bertentangan dengan sebarang undang-undang umum berkaitan dengan ketenteraman awam, kesihatan awam dan moraliti. Tindakan para perayu keluar dari Islam, menurut beliau, tidak bercanggah dengan mana-mana undang-undang tersebut. Beliau juga menarik perhatian mahkamah terhadap instrumen antarabangsa mengenai hak asasi manusia yang telah diterima oleh kerajaan Malaysia. Ini termasuklah Piagam Bangsa-Bangsa Bersatu, Perisytiharan Sejagat Mengenai Hak Asasi Manusia, Perisytiharan Bangkok dan Konvensyen Vienna yang menjamin hak kebebasan beragama secara mutlak. Beliau seterusnya menggesa mahkamah agar mentakrifkan hak kebebasan beragama di bawah Perkara 11(1) selaras dengan instrumen-instrumen antarabangsa tersebut.[33]

Mahkamah Persekutuan dalam keputusannya pada 21 Julai 2004 menolak rayuan mereka. Lima hakim Mahkamah Persekutuan yang mendengar rayuan tersebut sebulat suara bersetuju bahawa tindakan para perayu membuat akuan bersumpah bahawa mereka telah keluar dari Islam tidak secara automatik menjadikan mereka bukan Islam.[34] Mahkamah berpandangan bahawa masa material untuk menentukan samada mereka masih beragama Islam atau tidak ialah ketika mereka melakukan kesalahan di bawah undang-undang syariah, yang mana menurut fakta kes adalah sebelum mereka membuat akuan bersumpah pada tahun 1998. Mahkamah berpandangan bahawa keputusan sebaliknya akan membuka “floodgate” kepada sesiapa yang mahu mengelakkan hukuman di bawah undang-undang Islam untuk mengisytiharkan keluar Islam.[35] Mahkamah Persekutuan bagaimanapun tidak membuat keputusan terhadap isu takrifan hak untuk keluar Islam di bawah Perkara 11.

Kes Azlina Jailani (Lina Joy)

Pada bulan Jun 2006, Mahkamah Persekutuan sekali lagi berhadapan dengan isu takrifan hak kebebasan beragama di bawah Perkara 11 Perlembagaan Persekutuan. Mahkamah Persekutuan mendengar permohonan Azlina Jailani (Lina Joy), yang mengaku telah keluar Islam, untuk menggugurkan perkataan Islam dalam kad pengenalannya. Azlina mendakwa beliau telah memeluk agama Kristian pada tahun 1990. Pada tahun 1997, beliau memohon kepada Jabatan Pendaftaran Negara (JPN) untuk menukar namanya kepada Lina Lelani dengan menyatakan penukaran agamanya kepada Kristian sebagai sebab permohonan itu dibuat. Permohonannya ditolak dan beliau membuat permohonan kedua pada bulan Mac 1999 untuk menukar namanya kepada Lina Joy dengan menyatakan sebab yang sama. Dalam bulan Julai 1999, beliau dinasihatkan oleh seorang pegawai JPN untuk tidak menyatakan penukaran agama sebagai sebab dalam permohonannya kerana hal itu akan menyukarkan proses pertukaran nama. Akur dengan nasihat tersebut, beliau membuat permohonan semula yang kemudiannya diluluskan oleh JPN.

Pada masa yang sama pindaan Peraturan Pendaftaran Negara 1990 yang berkuatkuasa secara retrospektif pada 1 Oktober 1999 mengkehendaki kad pengenalan orang Islam menyatakan identiti agama Islam. Apabila Azlina memohon untuk menggantikan kad penngenalannya pada 25 Oktober 1999, beliau menyatakan Kristian sebagai agamanya. Oleh itu, permohonannya telah ditolak. Beliau kemudiannya membuat permohonan semula pada bulan Januari 2000 dan meminta supaya perkataan Islam pada kad pengenalannya digugurkan. JPN menolak permohonannya atas alasan permohonannya tidak lengkap tanpa arahan daripada mahkamah syariah yang menyatakan bahawa beliau telah keluar dari Islam.[36]

Azlina mencabar keputusan JPN di mahkamah. Walau bagaimanapun, permohonannya telah ditolak oleh kedua-dua Mahkamah Tinggi dan Mahkamah Rayuan. Hakin Mahkamah Tinggi YA Dato’ Faiza Tamby Chik memutuskan bahawa oleh kerana Azlina masih seorang Islam, berdasarkan peruntukan Perkara 121(1A) Perlembagaan Persekutuan, penentuan samada beliau telah keluar Islam atau tidak terletak di bawah bidang kuasa mahkamah syariah, bukan mahkamah sivil.[37] Keputusan majoriti Mahkamah Rayuan juga mendokong keputusan Mahkamah Tinggi atas alasan yang sama.[38]

Isu yang perlu diputuskan oleh Mahkamah Persekutuan ialah samada JPN mempunyai kuasa di bawah Peraturan-Peraturan Pendaftaran Negara 1990 untuk meminta Azlina menyertakan sijil daripada mahkamah syariah sebagai bukti bahawa beliau telah memeluk agama Kristian. Hujjah utama peguam perayu, Dr. Cyrus Das argued, ialah Azlina berhak memeluk dan mengamalkan agama pilihannya tanpa perlu mendapat perisytiharan daripada pihak ketiga (iaitu mahkamah syariah) mengenai status agamanya kerana hak untuk memeluk dan mengamalkan agama pilihan seseorang adalah hak yang dijamin oleh Perkara 11(1) Perlembagaan Persekutuan.[39] Hujjah ini merupakan satu lagi cubaan untuk memberikan tafsiran liberal terhadap hak kebebasan beragama di bawah Perlembagaan.

Mahkamah Persekutuan pada bulan Mei 2007 dengan keputusan majoriti 2-1 menolak rayuan Azlina. Ketua Hakim Negara YAA Tun Ahmad Fairuz dalam keputusannya menyebut:

There was no final decision that the appellant had no longer professed Islam. Thus, the statement that the appellant could no longer be under the jurisdiction of the Syariah Court because the Syariah Court had only jurisdiction on persons professing Islam should not be emphasized accordingly. The way a person renounced from a religion should be in accordance of the regulation or law or practice determined or stipulated by the religion itself … The freedom of religion under art 11 of the Federal Constitution required that the appellant complied with the rituals or law of the Islamic religion specifically regarding renunciation of the religion. Once the decision of the religion of Islam had been complied and the religious Islamic authority admit (sic) her apostasy then only could the appellant profess Christianity.[40]

Dengan menekankan bahawa tindakan untuk keluar dari Islam adalah tertakluk kepada undang-undang Islam, YAA Tun Ahmad Fairuz menambah:

Islam is not only a collection of dogma and rituals but it is also a complete way of life comprising of all kinds of human, individual or public, legal, political, economic, social, cultural or judicial activities. And when reading arts 11(1), 74(2) and item 1 in second list of the Ninth Schedule of the Federal Constitution it was obvious that Islam among others included of (sic) Islamic law. Hence, if a Muslim intends to renounce from Islam, he is actually exercising his rights in the syariah law context which has it own jurisprudence relating to apostasy.[41]

Walau bagaimanapun, YAA Dato’ Richard Malanjum dalam penghakiman menentangnya memilih pandangan yang lebih liberal mengenai hak kebebasan beragama dan kesaksamaan. Beliau mengatakan bahawa Peraturan 4 dalam Peraturan-Peraturan Pendaftaran Negara 1990 yang mengkehendaki hanya orang-orang Islam (orang bukan Islam terkecuali) menyatakan agama mereka pada kad pengenalan masing-masing merupakan satu bentuk layanan tak sama rata di bawah undang-undang. Hakin Dato’ Richard berhujjah:

There was an abuse of power on the part of NRD when it failed to take into consideration a legally relevant factor, namely the statutory declaration and the documents submitted by the appellant, preferring its policy of requiring a certificate of apostasy from the Federal Territory Syariah Court which in the first place was not stipulated in the regs 4 and 14 thereby taking legally irrelevant factor into consideration in making a decision. Further, the conclusion in the majority judgment that the impugned policy adopted by NRD was reasonable within the test of Wednesbury Corporation v Ministry of Housing [1966] 2 QB 275 has unfortunately missed one cardinal principle. The implementation of the policy had a bearing on the appellant's fundamental constitutional right to freedom of religion under art 11 of the Constitution. Being a constitutional issue it must be given priority and independent of any determination of the Wednesbury reasonableness. Hence, before it can be said that a policy is reasonable within the test of Wednesbury its constitutionality must be first considered. The majority judgment failed to carry out such an exercise before coming to its conclusion on the NRD policy.[42]

Menangani Faham Islam Liberal

Penyebaran faham Islam liberal adalah disebabkan oleh beberapa faktor. Pertama, peningkatan tahap pendidikan moden di kalangan masyarakat telah membuka minda golongan terpelajar terhadap idea-idea baru, terutamanya dari Barat, yang disalurkan melalui institusi pendidikan dan media massa. Jika diteliti, faham feminisme dan pasca moden banyak mempengaruhi pemikiran kelompok Muslim liberal dalam menanggapi perkara-perkara asas dalam Islam. Berasaskan kepada faham-faham ini, agak sukar bagi mereka untuk membezakan autoriti dalam agama Islam dengan autoritarianisme yang menindas. Bagi mereka, autoriti dalam agama semestinya bersifat autoritarian dan menindas.[43]
Kedua, kemajuan teknologi maklumat dan komunikasi membuka lebih banyak ruang kepada penyebaran dan pertarungan idea dalam masyarakat. Kemunculan media baru umpamanya memberi ruang kepada sesiapa sahaja untuk mengakses maklumat dan menyebar idea secara pantas dan bebas. Dalam hal-hal berkaitan agama umpamanya, seringkali kita membaca di internet pandangan-pandangan mengenai Islam baik yang bersifat objektif mahupun emotif yang dilontarkan samada oleh golongan ilmuwan atau bukan ilmuwan. Fenomena ralat ilmu (error of knowledge) sepertimana yang disebutkan oleh Professor Syed Muhammad Naquib Al-Attas dalam bukunya Islam and Secularism mudah berlaku apabila masyarakat tidak lagi dapat membezakan antara pandangan golongan ilmuwan dengan bukan ilmuwan, sebaliknya menerima sesuatu pandangan berasaskan retorik dan emosi semata-mata. Faham Islam liberal yang cuba menyamaratakan golongan ulama’ dan bukan ulama’ dalam membahaskan perkara-perkara asas Islam merupakan satu bentuk ralat ilmu yang menjadi cabang utama proses sekularisasi.
Ketiga, realiti masyarakat majmuk berbilang agama di Malaysia memudahkan faham sekular Islam liberal mendapat dokongan terutamanya daripada masyarakat bukan Islam. Penolakan golongan liberal terhadap pelaksanaan undang-undang Islam, penerimaan terhadap hak kebebasan beragama (termasuk hak menyebarkan agama) secara mutlak dan pluralisme agama merupakan hal-hal yang menarik perhatian sebahagian besar masyarakat bukan Islam. Malah realiti kemajmukan ras dan agama dijadikan sandaran bagi para pendokong Islam liberal untuk menggalakkan faham negara sekular, bukan negara Islam, sebagai landasan pembentukan identiti “Bangsa Malaysia”.[44]
Berdasarkan faktor dan realiti ini, para ulama’ Islam perlu memainkan peranan yang lebih proaktif dalam menyebarkan ilmu-ilmu Islam kepada masyarakat baik secara formal (melalui institusi-institusi pendidikan) atau tidak formal (melalui media massa, media baru, dlll). Perlu diingat bahawa penyebaran faham Islam liberal adalah salah satu bentuk penyelewengan ilmu yang merupakan cabang proses sekularisasi dalam masyarakat. Ramuan utama dalam menangani gejala ini tentu sekali melalui pengukuhan budaya ilmu dalam masyarakat. Masyarakat yang berilmu sudah tentu dapat membezakan antara yang benar dan yang batil.

Rumusan

Penjelmaan faham Islam liberal dalam dimensinya yang pelbagai merupakan simtom proses sekularisasi yang berlaku dalam masyarakat. Dalam konteks ini, para ulama’, institusi pendidikan dan media massa mempunyai peranan yang amat besar untuk mendidik masyarakat agar memahami Islam melalui sumber-sumber yang autentik. Para ulama’ harus muncul sebagai Intelektual Awam (Public Intelectual) yang sentiasa peka dengan permasalahan masyarakat dan berusaha untuk merungkai kemelut umat melalui pandangan yang rasional dan objektif.

Bibliografi

Abdullahi An-Na'im. 1995. "Toward an Islamic Hermeneutics for Human Rights," in Abdullahi A. Na'im, Jerald D. Gort, Henry M. Vroom (eds). Human Rights and Religious Values: An Uneasy Relationship? Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company.

Al-Attas, Syed Muhammad Naquib. 1993. Islam and Secularism. Kuala Lumpur: ISTAC

Farish A. Noor. 2005. “The Weapons against Religious Authoritarianism”. Malaysiakini. http://www.malaysiakini.com/columns/33323 (Diakses pada 2 Februari 2005).

Khaled Abou El Fadl. 1997. The Authoritative and Authoritarian in Islamic Doscourse: A Contemporary Case Study. Austin: Dar Taiba.

Kurzman, Charles. 1998. Liberal Islam: A Source-Book. New York: Oxford University Press.

Norani Othman, Kessler, Clive dan Puthucheary, Mavis. 2008. Sharing the Nation: Faith, Difference, Power and the State 50 Years after Merdeka. Petaling Jaya: SIRD


* Kertas kerja yang dibentangkan di Seminar Pemikiran Islam Peringkat Kebangsaan 2008 anjuran Persatuan Ulama Malaysia (PUM) di Institut Latihan Islam Malaysia (ILIM) Bandar Baru Bangi, Selangor pada 23 dan 24 Ogos 2008.
[1] Kurzman (1999)
[2] Ali dalam Kurzman (1999: 170-174)
[3] Humayun dalam Kurzman (1999: 148, 152)
[4] Abdul Karim dalam Kurzman (1998: 245, 251)
[5] Lihat umpamanya memorandum Sisters In Islam mengenai undang-undang Islam seperti berikut: (i) Memorandum on the Syariah Criminal Code (II) 1993 State of Kelantan (25 December 1993); (ii) Memorandum on the Provisions in the Syariah Criminal Offences Act and Fundamental Liberties (8 August 1997); (iii) Memorandum on the Reform of the Islamic Family Laws on Polygamy (11 December 1996), (iv) Memorandum on the Equal Right to Guardianship for Muslim Women (18 December 1998). Teks penuh memorandum-memorandum ini boleh diakses di http://www.sistersinislam.org.my/advocacy-memo.htm (Diakses pada 18 Jun 2007).
[6] Sisters in Islam (2005).
[7] Ayat 12 , Surah A-Hujrat
[8] Ayat 27, Surah An-Nur
[9] Sisters in Islam (2005).
[10] Lihat kenyataan bersama “The State Has No Role in Policing Morality” at http://www.petitionspot.com/petitions/mamp (Diakses pada 7 Disember 2006).
[11] Lihat kenyataan bersama NGO Islam di. http://www.abim.org.my/web/modules/news/article.php?storyid=515 (Diakses pada 30 November 2006).
[12] Lihat kenyataan bersama NGO Islam di http://www.abim.org.my/web/modules/news/article.php?storyid=515 (Diakses pada 30 November 2006).
[13] Kumpulan yang menyokong penubuhan IFC ialah Majlis Peguam Malaysia Malaysian Consultative Council of Buddhism, Christianity, Hinduism and Sikhism (MCCBCHS), Pure Life Society, Inter-Religious Spiritual and Fellowship (INSAF), Malaysian Interfaith Network, Sisters in Islam, FORUM IQRA, Spiritual Assembly of Baha’is of Malaysia, Persekutuan Pertubuhan Agama Tao Malaysia, Federation of I-Kuan Tao Associations Malaysia, Soka Gakkai Malaysia, Sri Sathya Sai Central Council, Circles of Life, Theosophical Society, National Human Rights Society (HAKAM), Suara Rakyat Malaysia (SUARAM), Aliran Kesedaran Negara (ALIRAN), National Council of Women’s Organizations Malaysia (NCWO), Research for Social Advancement (REFSA). Persidangan yang membincangkan penubuhan IFC pada bulan Februari 2005 didanai oleh Yayasan Konrad Adeneur (KAF).
[14] Lihat surat MCCBCHS kepada En. Cecil Rajendra, Pengerusi Jawatankuasa Hak Asasi Manusia Majlis Peguam bertarikh 22 Ogos 2001.
[15] Lihat memorandum MCCBCHS kepada Jawatankuasa Hak Asasi Manusia Majlis Peguam Malaysia bertarikh 22 Ogos 2001.
[16] Lihat “Points of Agreement Towards the Formation of an Inter-Religious Council Workshop” bertarikh 17 Mei 2003. Wakil SIS pada mulanya memboikot bengkel tersebut kerana tidak berpuas hati dengan kegagalan pihak jawatankuasa memupuk kerjasama antara wakil-wakil komuniti agama tetapi kemudian menganggotainya semula.
[17] Seksyen 4(1)(a).
[18] Seksyen 4(1)(b).
[19] Seksyen 4(1)(c).
[20] Seksyen 4(1)(d).
[21] Seksyen 4(1)(i).
[22] Seksyen 2.
[23] Nama ”Artikel 11” adalah bersempena Perkara 11 Perlembagaan Persekutuan yang menjamin hak kebebasan beragama.
[24] Pertubuhan-pertubuhan tersebut ialah All Women’s Action Society (AWAM), Majlis Peguam Malaysia, Catholic Lawyers Society (CLS), Interfaith Spiritual Fellowship (ISF), Malaysian Civil Liberties Society (MCLS), Malaysian Consultative Council of Buddhism, Christianity, Hinduism & Sikhism (MCCBCHS), National Human Rights Society (HAKAM), Pure Life Society, Sisters in Islam (SIS), Suara Rakyat Malaysia (SUARAM), Vivekanda Youth Movement, Seremban, Women’s Aid Organization (WAO) dan Women’s Development Collective (WDC).
[25] Lihat perbincangan lanjut mengenai kes Azlina Jailani (Lina Joy) di bawah.
[26] Lihat maklumat mengenai latar belakang Artikel 11 di http://www.article11.org/01AboutUs.htm (Diakses pada 3 Disember2006).
[27] Lihat surat terbuka Artikel 11 “Reaffirming the Supremacy of the Federal Constitution” di http://www.article11.org/02OpenLetter.htm (Diakses pada 3 Disember 2006). Sehingga 3 Disember 2006, kumpulan ini mendakwa surat terbuka tersebut berjaya memperolehi 18,000 tandatangan atas kertas dan 2, 609 tandatangan atas talian.
[28] [1988] 2 MLJ 55.
[29] Malaysiakini, 4 Julai 2005.
[30] Lihat kenyataan SUARAM di Malaysiakini, 17 Ogos 2005.
[31] Malaysiakini, 17 Ogos 2005.
[32] [2005] 1 MLJ 197.
[33] Kamariah bte Ali & Lain-lain lwn Kerajaan Kelantan & Satu Lagi [2005] 1 MLJ 197, 202.
[34] Lima hakim tersebut ialah YAA Tun Ahmad Fairuz, Dato’ Mohd Noor Ahmad, Dato’ P S Gill, Dato’ Rahmah Hussain dan Dato’ Richard Malanjum.
[35] [2005] 1 MLJ 197, 208.
[36] Lina Joy lwn Majlis Agama Islam Wilayah Persekutuan & Lain-lain [2007] 4 MLJ 585.
[37] Perkara 121(1A) memberikan kuasa kepada mahkamah syariah, bukan mahkamah sivil, untuk mendengar kes-kes berkaitan Islam.
[38] Lihat keputusan hakim-hakim Mahkamah Rayuan YA Dato’ Abdul Aziz Mohamad, YA Dato’ Ariffin Zakaria dan YA Dato’ Gopal Sri Ram dalam Lina Joy lwn Majlis Agama Islam Wilayah Persekutuan & Lain-lain [2005] 6 MLJ 193. Gopal Sri Ram dalam penghakiman menentangnya mengatakan bahawa sijil baptis bertarikh 11 Mei 1998 yang dikemukakan oleh perayu adalah mencukupi sebagai bukti bahawa perayu adalah seorang Kristian.
[39] Lihat New Straits Times, 5 Julai 2006.
[40] [2007] 4 MLJ 585. 595.
[41] [2007] 4 MLJ 585, 596.
[42] [2007] 4 MLJ 585, 597.
[43] Lihat Farish (2005); Khaled (1997).
[44] Lihat Norani, Kessler dan Puthucheary (2008).

No comments:

Post a Comment

Post a Comment